Haksız Arama Suçu ve Cezası (TCK 120)
Haksız arama suçu ceza hukuku alanında özellikli bir suç tipi olarak karşımıza çıkar. haksız arama suçu ile suçlanıyorsanız veya haksız arama suçu mağduru iseniz ya da bu suçlama nedeni ile siz ya da bir yakınınız hakkınızda gözaltı veya tutuklama tedbirleri uygulanmakta ise mutlaka bir ceza avukatı desteğinden faydalanmanız gerekir.
İstanbuldaki ceza hukuku avukatınız, Viridis Legal Partners olarak ceza yargılamasının tüm aşamalarında sizlerin yanındayız. Haksız arama ile suçlanıyorsanız ya da haksız arama suçu mağduru iseniz etkili ceza avukatı hizmetleri için hemen bizimle iletişime geçebilirsiniz.
HAKSIZ ARAMA SUÇU NEDİR? (TCK 120)
Haksız arama suçu, bireylerin üstünün veya eşyasının kamu görevlilerince hukuksuz şekilde aranması olarak tanımlanabilir. Haksız arama suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 120. Maddesinde aşağıdaki şekilde ele alınmıştır.
“Haksız arama
Madde 120-
(1) Hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir.”
Haksız arama suçunun düzenlendiği madde 120, ceza kanununun “Hürriyete Karşı Suçlar” bölümünde yer bulmuştur. Ne var ki, haksız arama mağdurun hürriyetine karşı ihlal teşkil eder. Kanun koyucu, işbu fiili suç olarak düzenlerken kişi hürriyeti kapsamında özel hayatın gizliliğini ve insan onurunu korumayı amaçlamıştır.
Bireylerin üstünün veya eşyasının hukuksuz şekilde aranması, aramayı yapan kişi her ne kadar kamu görevlisi olsa suç olarak kabul edilmektedir. İşbu haksız arama suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 120. maddesinde düzenlemiştir. Kamu görevlilerinin haksız aramalarının cezalandırması, kişilerin maddi ve manevi varlığını korurken aynı zamanda Anayasa altında güvenlenemiş temel haklardan bir olan özel hayatın gizliliği hakkının da ihlal edilmesini önler. Aynı zamanda haksız aramanın cezalandırılması, kamu görevlilerinin sahip olduğu yetkileri keyfi kullanmalarının önüne geçer. Öyle ki, kamu görevlileri devlet bünyesinde ve devleti temsilen görevlerini icra ederler. Dolayısıyla bir kamu görevlisinin toplumdaki bireyler üzerindeki hukuka aykırı davranışlarının cezasız kalması, devletin bireyler üzerindeki gücünü kötüye kullanması anlamına gelir.
Ceza kanunumuzda düzenlenmiş bazı suçlar özgü suç niteliğindedir. Özgü suç; bazı suçların yalnızca yine o kanun maddesinde belirlenmiş kişiler tarafından işlenebilen suçlardır. Bir diğer ifadeyle “herkes” tarafından işlenemeyen suçlar, özgü suç olarak adlandırılır. Hemen belirtilmelidir ki haksız arama suçu da özgü suçlar arasında yer almaktadır. Nitekim TCK madde 120’de “bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisi” ifadesi bu hususu net bir şekilde ortaya koymaktadır.
HAKSIZ ARAMA SUÇUNUN UNSURLARI NELERDİR?
Türk Ceza Kanunu’nda yer alan bir suçun oluşabilmesi için, o suça ilişkin maddi ve manevi tüm unsurların meydana gelmiş olması gerekir. Maddi ve manevi unsurların içerikleri, her bir suçta farklılık gösterir. Fakat öyle ki, bu unsurlardan biri bile meydana gelmemiş ise ilgili suç oluşmamıştır ve dolayısıyla kimse cezalandırılamayacaktır. Bu nedenle işbu maddi ve manevi unsurların kapsamını bilmek çok önemlidir. Haksız arama suçunun unsuları şu şekildedir:
Fail: Kimler Haksız Arama Suçu İşleyebilir?
Haksız arama suçunun faili yalnızca kamu görevlileri olabilmektedir. TCK madde 120’de yer alan haksız arama suçu, özgü suç niteliğindedir. Dolayısıyla bu suçun faili olabilmek yalnızca belirli kişilere özgüdür. Kanun maddesinde haksız arama suçunun failinin kamu görevlilerine özgü olduğu apaçık ortaya konulmuştur. Buna göre; belgesiz, yetkisiz ya da sınırı aşan şekilde hukuka aykırı arama yapan polis, jandarma, sahil güvenlik gibi kamu görevlileri cezalandırılır. Sayılan genel kolluk kuvetlerine ek olarak özel güvenlik görevlilerinin de bu kapsama dahil olduğunu söylemek gerekir (5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun md. 23).
Mağdur ve Maddi Konu
Haksız arama suçunun mağduru herkes olabilir. Başka bir anlatımla suçun fiilerine maruz kalan her bir kimse bu suçun mağduru olabilecektir. Faillikteki gibi herhangi bir özgü nitelik aranmamaktadır. Haksız arama suçunda gereken eylemlerin işlenmesiyle suç gerçekleşmiş sayılır.
Suçun maddi konusu, mağdurun üstü veya eşyasıdır. Burada “üst” tabirinden kişinin giysileri ve cepleri anlaşılmalıdır. Eşya ile kastedilen ise kişinin çanta, cüzdan, valiz, özel otomobil gibi eşyalarıdır. Örneğin bir kimsenin özel aracının bagajının aranması, montunun veya pantolonun ceplerinin aranması haksız arama suçunun maddi konusu olabilecektir.
Fiil ve Hukuka Aykırılık Unsuru
Haksız arama suçundaki fiil, üst veya eşyanın “aranması” hareketidir. Kamu görevlisi, bir kimsenin üstünü veya eşyasını hukuka aykırı biçimde ararsa, haksız arama suçunda gereken fiil meydana getirilmiş demektir.
Arama fiilinin hukuka aykırı olması, aramanın yasal bir dayanağı olup olmamasına bağlıdır. Bazı hallerde kanun koyucu, kamu görevlilerinin üst ve eşya araması yapmasına izin verir. Dolayısıyla haksız arama suçunun oluşması için kamu görevlilerinin bu kapsamın dışında arama yapmış olmaları gerekmektedir. Eğer kamu görevlisi yetkisiz, usulsüz veya keyfi hareketlerle arama yaparsa haksız arama suçunu meydana getirebilir.
Manevi Unsur (Kast)
Haksız arama suçu kasten işlenebilen bir suçtur. Buna göre; kamu görevlisini failin eylemlerini bilerek ve isteyerek gerçekleştirmesi gerekmektedir. Bir diğer ifadeyle, failin arama yapmak için yetkisiz olduğunu veya arama yapmanın yetki sınırlarını aştığını bilmesine rağmen yine de mağdurun üstünü veya eşyasını araması gerekir. Taksirli eylemler bu suçun oluşmasına yol açamayacaktır. Örnek olarak, polisin aramaya yetkili olduğu kişiyi karıştırması ve yanlışlıkla başkasına arama yapması haksız arama suçunu oluşturmaz.
HUKUKA UYGUN ARAMA ŞARTLARI NELERDİR?
Belirli koşullar altında kamu görevlilerinin bireylerin üstünü veya eşyasını araması hukuka uygundur. Polis, jandarma, sahil güvenlik ve hatta gümrük muhafaza kolluk kuvvetleri belli başlı şartlar altında arama yapmaya yetkilidirler. Ancak bu yetki mutlak bir yetki olmayıp belirli sınırlar çerçevesinde kullanılmalıdır. Aksi halde aramanın hukuka aykırılığı sebebiyle TCK 120 haksız arama suçu gündeme gelir.
Hukukumuzda arama, “önleme” ve “adli” olmak üzere ikiye ayrılır. Adli arama, şüpheli veya sanıktan arama yoluyla bir delil etme amacıyla yapılırken; önleme araması ise, bir suçun işlenmesinin veya tehlikenin önlenmesi amacıyla yapılır.
Adli arama için gereken üç hukuka uygunluk şartı, Ceza Muhakemesi Kanunu madde 116-134 ve Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu (PVSK) madde 2 uyarınca bunlar: gecikmede sakınca veya tehlike bulunması, görünüşte haklılık ve ölçülülük’tür. Önleme aramasına dair koşullar ise PVSK’nin 9. maddesinde yer almaktadır. Madde hükmüne göre, gösteri yürüyüşlerinin yapıldığı yerler, toplu taşıma araçları ve halkın topluca bulunabileceği gibi yerlerde önleme araması yapılabilir. Fakat söylenmelidir ki, önleme araması yapılabilmesi için hâkim kararı gerekir. Cumhuriyet Savcısının veya kolluk amirinin emri ile önleme araması yapılamaz. Adli arama ise yine hâkimin kararı doğrultusunda yapılır. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet Savcısının ve savcıya ulaşılamayan hallerde kolluk amirinin yazılı emri ile de adli arama yapılması mümkündür.
HAKSIZ ARAMA SUÇUNUN CEZASI VE YAPTIRIMLARI
Haksız arama suçunun cezası üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıdır. Yapılan yargılamada hâkim somut olayı değerlendirerek bu makas aralığında bir cezaya hükmedecektir. Belirtmek gerekir ki, haksız arama suçunda bazı seçenek yaptırımların uygulanması da mümkündür. Örneğin hâkim, vereceği hapis cezasını adli para cezasına çevirebileceği gibi her ikisini birlikte de uygulayabilecektir. Benzer şekilde cezanın cezaevinde infaz edilmesinden şartlı olarak vazgeçilerek ceza ertelemesi hükümlerinin uygulanabilmesi de mümkündür. Tüm bunlara ek olarak verilecek hâkimin hükmün açıklanmasının geri bırakılması (hagb) kararı verebilmesi de mümkün kılınmıştır.
HAKSIZ ARAMA SUÇUNDA SORUŞTURMA, ŞİKAYET VE ZAMANAŞIMI
Haksız arama suçuna ilişkin yasal süreç, şikâyet üzerine ya da re’sen suçtan haberdar olunması ile başlar. Mağdurun şikâyeti üzerinde soruşturma başlatılır. Fakat haksız arama suçu, şikâyete tabi suçlardan değildir. Bu nedenle, mağdur şikayetçi olmasa dahi, suçun öğrenildiği andan itibaren re’sen soruşturma başlatılabilecektir. Haksız arama suçuna ilişkin soruşturmayı doğrudan Cumhuriyet Savcısı yürütür. Bu suça ilişkin olağan dava zamanaşımı süresi sekiz yıldır. Daha açık bir anlatımla, mağdur suçun işlenmesinden itibaren sekiz yıl içinde dava açmaz ise veya açılan dava sekiz yıl içinde karara bağlanmaz ise ceza davası düşer. Haksız arama suçunun yargılamasının yapılacağı mahkeme Asliye Ceza Mahkemesi’dir.
HAKSIZ ARAMA SUÇU VE DİĞER SUÇLARLA İLİŞKİSİ (İÇTİMA)
Haksız arama suçunun işlendiği esnada farklı bir suç teşkil eden eylemler işlenir ise, fail (kamu görevlisi) her bir fiilinden ayrı ayrı sorumlu olacaktır. Haksız arama yapılırken kişiyi hürriyetinden yoksun bırakma, tehdit, cebir, hakaret, konut dokunulmazlığının ihlali gibi suçlar da aynı anda işlenebilir. Bu gibi durumlarda fail işlediği tüm suçlardan sorumlu olur ve fikri içtimaya ilişkin hükümler uygulanır. Örneğin, fail haksız arama yaparken kişiye hakaret içeren söylemlerde bulunmuşsa hem haksız arama suçundan hem de hakaret suçundan cezalandırılacaktır. Fakat söylenmesi gerekir ki bu husus “görevi kötüye kullanma suçu” bakımından farklılık gösterir. Haksız arama suçu, görevi kötüye kullanma suçunun özel hali olarak düzenlenmiştir. Bu nedene, fail hem haksız arama hem de görevi kötüye kullanma suçundan ayrı ayrı cezalandırılmaz.
SIKÇA SORULAN SORULAR:
Polis, Hâkim Kararı Olmadan Arabamı Arayabilir Mi?
Hâkim ya da savcı tarafından verilmiş bir arama emri yok ise polisin aracın görünür olmayan bölmelerini araması mümkün değildir.
Haksız Aramaya Maruz Kaldığımı Düşünüyorum, Ne Yapmalıyım?
Haksız aramaya maruz kaldığını düşünen mağdur, gerekli merciilere olayı anlatarak şikayetçi olabilir. Ancak haksız arama suçunda, mağdur bizzat şikayetçi olmasa bile re’sen soruşturma başlatılabilir. Haksız arama suçuna ilişkin soruşturma, bizzat Cumhuriyet Savcısı tarafından yapılır.
Özel Güvenlik Görevlisinin Çantamı veya Üstümü Arama Yetkisi Var Mı?
5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun ile özel güvenliklerinin arama yetkileri sınırlandırılmıştır. Buna göre, özel güvenliklerin üstlerini dedektörle arama, eşyaları X-ray cihazından ya da duyarlı kapı gibi güvenlik sistemlerinden geçirme yetkisi vardır. Dolayısıyla özel güvenliğin üst veya eşyayı elle aranması mümkün değildir.
Haksız Arama Suçu Uzlaşmaya Tabi Midir?
Haksız arama suçu uzlamaya tabi olmayan suçlar arasında yer alır. Bir diğer anlatımla, haksız arama suçunun mağduru ve faili uzlaşma hükümlerinden yararlanamazlar.
Sadece Fiziksel Aramalar Mı Haksız Arama Suçunu Oluşturabilir?
Hayır, teknolojik aramalar da haksız arama suçu kapsamında değerlendirilebilir. Örneğin bir kimsenin bilgisayarının ve dijital verilerinin hukuka aykırı şekilde aranması TCK 120 uyarınca cezalandırılabilecektir.
Haksız Arama ile Elde Edilen Bilgiler Delil Olarak Kullanılabilir Mi?
Haksız arama yaparak elde edinilen bilgiler hukuka aykırı kabul edilir. Bu nedenle, işbu bilgiler mahkemelerde delil olarak kullanılamaz.
